Grondteksten van Gods Woord

tekstgeschiedenis & handschriften per bijbelboek

Gods Woord is door God ingegeven, maar door mensenhanden bewaard en doorgegeven. Deze pagina geeft per bijbelboek de oorspronkelijke taal, het oudste bekende handschrift, een schatting van het aantal tekstgetuigen, en links naar de belangrijkste handschriften die online zijn te raadplegen. De gegevens zijn een samenvatting; voor exacte aantallen en datering raadplege men de wetenschappelijke literatuur (NA28, BHS/BHQ, ECM, Liste van Aland).

1. Inleiding: wat zijn grondteksten?

Onder grondtekst verstaan we de oorspronkelijke taal waarin een bijbelboek werd geschreven: Hebreeuws en (gedeeltelijk) Aramees voor het Oude Testament, Koinè-Grieks voor het Nieuwe Testament. De originele autografen (de eerste handschriften van Mozes, Jesaja, Paulus enzovoort) zijn niet bewaard gebleven. Wat we wél hebben zijn duizenden afschriften (handschriften, papyri, perkamenten codices) waaruit tekstcritici de oorspronkelijke tekst kunnen reconstrueren.

Voor het OT werken we met de Masoretische Tekst (MT), bewaard door joodse schriftgeleerden (Masoreten) tot in zijn perfecte vorm rond de 10e eeuw na Christus. De Statenvertalers (1637) gebruikten de gedrukte Hebreeuwse tekst van Bomberg/Ben Chajim (1525); moderne uitgaven als BHS en BHQ baseren zich op de Codex Leningradensis (1008 AD).

Voor het NT bestonden voor de Statenvertalers slechts enkele Griekse handschriften (de Textus Receptus, gebaseerd op laat-Byzantijnse mss.). Sinds de 19e eeuw zijn duizenden oudere handschriften ontdekt: ruim 5.800 Griekse NT-handschriften (papyri, unciale en minuskele codices, lectionaria) — meer dan welk ander antiek geschrift ook.

De Open Staten Vertaling volgt voor het OT de BHS/BHQ (Codex Leningradensis) en voor het NT de NA28/ECM; zie ook Uitgangspunten & techniek — brontekstkeuze.

OH = Oudste volledige Hebreeuwse tekst (Codex Leningradensis 1008 AD) DSS = Dead Sea Scrolls (Qumran ~250 v.Chr. - 70 n.Chr.) LXX = Septuaginta (Grieks, 3e-1e eeuw v.Chr.)

2. Oude Testament — Hebreeuws & Aramees

De 39 OT-boeken zijn oorspronkelijk geschreven in klassiek Hebreeuws, met enkele Aramese gedeelten in Daniël (2:4b–7:28), Ezra (4:8–6:18; 7:12–26), één vers in Jeremia (10:11) en twee Aramese woorden in Genesis (31:47). De volledige Hebreeuwse Bijbel is bewaard in:

Aleppo Codex (ca. 930 AD) — oorspronkelijk volledig, sinds 1947 ca. 60% bewaard.
Leningrad Codex (1008 AD) — oudste complete Hebr. Bijbel, basis van BHS/BHQ.
Dode Zeerollen (Qumran, ~250 v.Chr.–70 n.Chr.) — fragmenten van bijna alle OT-boeken behalve Esther; 1.000 jaar ouder dan de Masoretische codices.
Cairo Geniza (vondst 1896, fragmenten 6e–11e eeuw) — duizenden Hebr. fragmenten.
Septuaginta (LXX, 3e–1e eeuw v.Chr.) — Griekse vertaling, bewaard in NT-codices Sinaiticus & Vaticanus.

Boek	Taal	Oudste handschrift	Datering	Tekstgetuigen	Links
Genesis	Hebreeuws	4QGen-Exod^a, 4QGen^b e.a. (DSS); volledig in Aleppo/Leningrad Codex	~125 v.Chr. (DSS) / 1008 AD (volledig)	~24 DSS-fragmenten	DSS · Leningrad
Exodus	Hebreeuws	4QpaleoExod^m, 4QExod^a-k (DSS, paleo-Hebreeuws schrift)	~100 v.Chr.	~21 DSS-fragmenten	DSS
Leviticus	Hebreeuws	11QpaleoLev^a, 4QLev (DSS, paleo-schrift)	~150–100 v.Chr.	~17 DSS-fragmenten	DSS
Numeri	Hebreeuws	4QNum^b, 2QNum (DSS)	~30 v.Chr.	~12 DSS-fragmenten	DSS
Deuteronomium	Hebreeuws	4QDeut^a-q (DSS); zilveren amuletten Ketef Hinnom (Num. 6:24-26 ~600 v.Chr.)	~150 v.Chr. (DSS)	~33 DSS-fragmenten	DSS
Jozua	Hebreeuws	4QJosh^a, 4QJosh^b (DSS)	~100 v.Chr.	2 DSS-fragmenten + LXX	DSS
Richteren	Hebreeuws	4QJudg^a, 4QJudg^b, 1QJudg (DSS)	~50–25 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Ruth	Hebreeuws	2QRuth^a, 4QRuth^a,b (DSS)	~50 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
1 Samuel	Hebreeuws	4QSam^a (zeer uitgebreid), 4QSam^b,c, 1QSam (DSS)	~250 v.Chr. (4QSam^b, oudste OT-mss.)	4 DSS-fragmenten	DSS
2 Samuel	Hebreeuws	4QSam^a (zelfde rol als 1 Sam.)	~50–25 v.Chr.	samen met 1 Sam.	DSS
1 Koningen	Hebreeuws	5QKgs, 6QpapKgs (DSS, fragmentarisch)	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
2 Koningen	Hebreeuws	6QpapKgs (DSS); volledig in Leningrad Codex	~150 v.Chr. (DSS)	samen met 1 Kon.	DSS
1 Kronieken	Hebreeuws	4QChr (klein fragment); volledig in Aleppo/Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	Aleppo
2 Kronieken	Hebreeuws	Volledig in Aleppo/Leningrad Codex; geen DSS	930 AD (Aleppo)	— (Masoretisch)	Aleppo
Ezra	Hebr. + Aramees (4:8–6:18; 7:12–26)	4QEzra (klein fragment); volledig in Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	DSS
Nehemia	Hebreeuws	4QNeh (klein fragment); volledig in Leningrad Codex	~50 v.Chr.	1 DSS-fragment	Leningrad
Esther	Hebreeuws	Geen DSS-fragmenten gevonden (enige OT-boek); volledig in Aleppo/Leningrad Codex	930 AD (Aleppo)	— (geen DSS)	Aleppo
Job	Hebreeuws	4QpaleoJob^c, 4QJob^a,b, 11QtgJob (Aramees Targum)	~50 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Psalmen	Hebreeuws	11QPs^a (Grote Psalmenrol), 4QPs^a-w (DSS) — meest geattesteerde OT-boek	~30–50 n.Chr.	~40 DSS-fragmenten	11QPs^a · DSS
Spreuken	Hebreeuws	4QProv^a, 4QProv^b (DSS, fragmentarisch)	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Prediker	Hebreeuws	4QQoh^a, 4QQoh^b (DSS)	~175–150 v.Chr. (4QQoh^a)	2 DSS-fragmenten	DSS
Hooglied	Hebreeuws	4QCant^a,b,c, 6QCant (DSS)	~30 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Jesaja	Hebreeuws	1QIsa^a (Grote Jesajarol — volledig, 7,3 m lang), 1QIsa^b, 4QIsa^a-r	~125 v.Chr. (1QIsa^a)	~22 DSS-fragmenten	1QIsa^a · DSS
Jeremia	Hebr. + 1 vers Aramees (10:11)	4QJer^a-e, 2QJer (DSS); LXX-versie ~12% korter dan MT	~200 v.Chr. (4QJer^a)	6 DSS-fragmenten	DSS
Klaagliederen	Hebreeuws	3QLam, 4QLam, 5QLam^a,b (DSS)	~30 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Ezechiël	Hebreeuws	4QEzek^a,b,c, 11QEzek, MasEzek (DSS)	~50 v.Chr.	6 DSS-fragmenten	DSS
Daniël	Hebr. + Aramees (2:4b–7:28)	4QDan^a-e, 1QDan^a,b, 6QDan (DSS)	~125 v.Chr. (vóór veronderstelde 2e-eeuwse compositie)	8 DSS-fragmenten	DSS
Hosea	Hebreeuws	4QXII^a,c,d,g (Twaalf-profetenrollen, DSS)	~150 v.Chr.	~8 DSS-fragmenten (Twaalf samen)	DSS
Joël	Hebreeuws	4QXII^c,g, MurXII (DSS)	~150 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Amos	Hebreeuws	4QXII^c,g, MurXII, 5QAmos (DSS)	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Obadja	Hebreeuws	4QXII^g, MurXII (DSS)	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Jona	Hebreeuws	4QXII^a,f,g, MurXII (DSS)	~150 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Micha	Hebreeuws	4QXII^g, MurXII, 8ḤevXIIgr (Grieks!)	~50 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Nahum	Hebreeuws	MurXII, 4QpNah (Pesher), 4QXII^g	~50 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Habakuk	Hebreeuws	1QpHab (Habakuk-pesher, beroemd), MurXII, 8ḤevXIIgr	~50 v.Chr. (1QpHab)	3 DSS-fragmenten	1QpHab
Zefanja	Hebreeuws	4QXII^b,g, MurXII, 8ḤevXIIgr	~150 v.Chr.	3 DSS-fragmenten	DSS
Haggaï	Hebreeuws	4QXII^b,e, MurXII (DSS)	~150 v.Chr.	2 DSS-fragmenten	DSS
Zacharia	Hebreeuws	4QXII^a,e,g, MurXII, 8ḤevXIIgr	~150 v.Chr.	4 DSS-fragmenten	DSS
Maleachi	Hebreeuws	4QXII^a (Twaalf-profetenrol)	~150 v.Chr.	1 DSS-fragment	DSS

3. Apocriefen — gemengde tekstgeschiedenis

De apocriefen (in de Rooms-Katholieke en Oosters-Orthodoxe canon: deuterocanonieke boeken) zijn niet door alle kerken erkend als geïnspireerd. De Statenvertalers gaven ze plaats tussen OT en NT met een waarschuwende voorrede. Ze zijn overgeleverd in verschillende talen: enkele oorspronkelijk in Hebreeuws of Aramees, andere in Grieks. De volledige tekst is bewaard in de grote LXX-codices (Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus).

Boek	Taal	Oudste handschrift	Datering	Tekstgetuigen	Links
3 Ezra	Grieks (vert. uit Hebr/Aram)	Codex Vaticanus, Alexandrinus (LXX)	4e–5e eeuw	~25 LXX-handschriften	Wiki
4 Ezra	Latijn (verloren Hebr/Grieks origineel)	Codex Sangermanensis (Vulgaat); Syrische, Ethiopische, Armeense, Arabische versies	9e eeuw (Sangermanensis)	~10 Latijnse mss. + Oosterse versies	Wiki
Tobit	Aramees / Hebreeuws (oorspr.)	4QTob^a-d (Aramees), 4QTob^e (Hebreeuws); Grieks in Sinaiticus & Vaticanus	~100 v.Chr. (DSS)	5 DSS-fragmenten + LXX	DSS · Sinaiticus
Judith	Grieks (mogelijk vert. uit Hebr.)	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	~12 LXX-handschriften	Wiki
Boek der Wijsheid	Grieks (oorspr.)	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	~30 LXX-handschriften	Sinaiticus
Jezus Sirach	Hebreeuws (oorspr.); Grieks (kleinzoon, ~132 v.Chr.)	Cairo Geniza Hebr. (~2/3 bewaard); Masada-rol (MasSir, Hebr.); 2QSir, 11QPs^a (DSS)	~25 v.Chr. (Masada)	~6 Hebr. fragmenten + LXX	DSS
Baruch	Grieks (mogelijk vert. uit Hebr.)	Codex Vaticanus, Alexandrinus (Sinaiticus mist Bar.)	4e eeuw	~20 LXX-handschriften	Wiki
Esther (apocrief)	Grieks (uitbreidingen op Hebr. Esther)	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	in alle LXX-Esther mss.	Wiki
Gebed van Azaria	Grieks (deel van LXX-Daniël 3)	Codex Vaticanus, Sinaiticus (LXX-Daniël)	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Sinaiticus
Gezang in de vuuroven	Grieks (deel van LXX-Daniël 3)	Codex Vaticanus, Sinaiticus (LXX-Daniël)	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Sinaiticus
Susanna	Grieks (uitbreiding op LXX-Daniël)	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus; Theodotion-versie	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Wiki
Bel en de draak	Grieks (uitbreiding op LXX-Daniël)	Codex Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus	4e eeuw	in alle LXX-Daniël mss.	Wiki
Gebed van Manasse	Grieks (oorspr. omstreden)	Codex Alexandrinus (in Oden); Apostolische Constituties	5e eeuw	~12 mss.	Wiki
1 Makkabeeën	Grieks (vert. uit Hebr., origineel verloren)	Codex Sinaiticus, Alexandrinus, Venetus (Vat. mist Mak.)	4e eeuw (Sinaiticus)	~8 LXX-handschriften	Sinaiticus
2 Makkabeeën	Grieks (oorspr.)	Codex Alexandrinus, Venetus (Vat. mist Mak.)	5e eeuw	~8 LXX-handschriften	Wiki
3 Makkabeeën	Grieks (oorspr.)	Codex Alexandrinus, Venetus (niet in Vulgaat noch SV-canonieke apocr. lijst, wel in OV)	5e eeuw	~6 LXX-handschriften	Wiki

4. Nieuwe Testament — Grieks

Het Nieuwe Testament is geschreven in Koinè-Grieks (de algemene volkstaal van het Romeinse Rijk in de 1e eeuw). De NT-tekst is uitzonderlijk goed overgeleverd: ruim 5.800 Griekse handschriften (waarvan ca. 140 papyri uit de 2e–4e eeuw), plus ruim 10.000 Latijnse en duizenden Syrische, Koptische, Armeense en andere oude vertalingen. De vroegste fragmenten dateren uit minder dan een eeuw na de oorspronkelijke compositie.

Belangrijke vroege papyri:

P52 (Rylands, ~125 AD) — fragment Joh. 18; oudste NT-handschrift.
P66 (Bodmer II, ~200 AD) — bijna volledig Johannes-evangelie.
P75 (Bodmer XIV-XV, ~175–225 AD) — Lukas + Joh.
P45 (Chester Beatty I, ~250 AD) — vier evangeliën + Hand.
P46 (Chester Beatty II, ~200 AD) — Paulinische brieven + Hebr.

Boek	Taal	Oudste handschrift	Datering	Tekstgetuigen	Links
Mattheüs	Koinè-Grieks	P104 (~150 AD); P64/67, P77; volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~150 AD (P104)	~24 papyri + alle majuskels	Sinaiticus · NTVMR
Markus	Koinè-Grieks	P45 (~250 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~250 AD (P45)	~5 papyri + alle majuskels	Sinaiticus
Lukas	Koinè-Grieks	P75 (~200 AD), P4 (~200 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P75)	~10 papyri + alle majuskels	CSNTM
Johannes	Koinè-Grieks	P52 (~125 AD), P66 (~200 AD), P75	~125 AD (P52, oudste NT-fragment)	~30 papyri + alle majuskels	P52 · Sinaiticus
Handelingen	Koinè-Grieks	P45 (~250 AD), P74; volledig in Sinaiticus, Vaticanus, Bezae	~250 AD (P45)	~14 papyri + alle majuskels	Bezae · Sinaiticus
Romeinen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P46)	~6 papyri + alle majuskels	P46 · Sinaiticus
1 Korintiërs	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P14, P15, P34	~200 AD (P46)	~6 papyri + alle majuskels	P46
2 Korintiërs	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P34, P124	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Galaten	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P51, P99	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Efeziers	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P49	~200 AD (P46)	~2 papyri + alle majuskels	P46
Filippenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P16, P61	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
Kolossenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P61	~200 AD (P46)	~2 papyri + alle majuskels	P46
1 Tessalonicenzen	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD); P30, P65	~200 AD (P46)	~3 papyri + alle majuskels	P46
2 Tessalonicenzen	Koinè-Grieks	P30 (~200 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~200 AD (P30)	~2 papyri + alle majuskels	Sinaiticus
1 Timotheüs	Koinè-Grieks	Geen vroege papyri; oudste in Codex Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels behalve B	Sinaiticus
2 Timotheüs	Koinè-Grieks	Geen vroege papyri; oudste in Codex Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels behalve B	Sinaiticus
Titus	Koinè-Grieks	P32 (~200 AD); volledig in Sinaiticus, Alexandrinus	~200 AD (P32)	1 papyrus + alle majuskels behalve B	P32
Filemon	Koinè-Grieks	P87 (~125 AD), P139; volledig in Sinaiticus, Vaticanus	~125 AD (P87)	2 papyri + alle majuskels	P87
Hebreeën	Koinè-Grieks	P46 (~200 AD), P12, P13, P17	~200 AD (P46)	~5 papyri + alle majuskels	P46
Jakobus	Koinè-Grieks	P20 (~250 AD), P23 (~225 AD), P54, P74, P100	~225 AD (P23)	~6 papyri + alle majuskels	P23
1 Petrus	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD); P81, P125	~300 AD (P72)	~3 papyri + alle majuskels	P72
2 Petrus	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~300 AD (P72)	1 papyrus + alle majuskels	P72
1 Johannes	Koinè-Grieks	P9 (~250 AD); volledig in Sinaiticus & Vaticanus	~250 AD (P9)	1 papyrus + alle majuskels	P9
2 Johannes	Koinè-Grieks	Geen vroege papyri; oudste in Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels	Sinaiticus
3 Johannes	Koinè-Grieks	Geen vroege papyri; oudste in Sinaiticus (4e eeuw)	~350 AD (Sinaiticus)	— (geen papyri) + alle majuskels	Sinaiticus
Judas	Koinè-Grieks	P72 (~300 AD), P78 (~300 AD)	~300 AD (P72)	2 papyri + alle majuskels	P72
Openbaring	Koinè-Grieks	P98 (~150 AD), P115 (~250 AD), P47 (~250 AD)	~150 AD (P98, fragment)	~7 papyri + Sinaiticus, Alexandrinus (Vat. mist Op.)	P47 · Sinaiticus

5. Belangrijkste codices

De volgende handschriften zijn de fundering van de moderne tekstkritiek. Vrijwel alle kritische edities (BHS, BHQ, NA28, ECM) baseren zich primair op deze getuigen.

Hebreeuwse Bijbel

Codex Leningradensis (B19A)

1008 AD · Russische Nationale Bibliotheek, Sint-Petersburg

Oudste volledige Hebreeuwse Bijbel. Geschreven door Samuel ben Jacob in Caïro, gevocaliseerd volgens de Ben Asjer-traditie. Basis van de BHS (1977) en de BHQ (sinds 2004). Online: Internet Archive (facsimile).

Aleppo Codex

ca. 930 AD · Israël Museum, Jeruzalem (de Heiligdomschrijn)

Door de Masoreten beschouwd als de meest perfecte tekst (Aaron ben Asjer corrigeerde de vocalisatie). Oorspronkelijk de volledige Hebreeuwse Bijbel; tijdens de pogrom van Aleppo (1947) ging ca. 40% verloren (waaronder vrijwel de hele Tora). Gebruikt door Maimonides als referentie. Online: aleppocodex.org.

Dode Zeerollen (Qumran)

~250 v.Chr. – 70 n.Chr. · diverse instellingen, Israël

Tussen 1947 en 1956 ontdekt in elf grotten bij Qumran. Bevatten fragmenten van vrijwel alle OT-boeken (behalve Esther) — circa 1.000 jaar ouder dan de Masoretische codices. Bevestigen de opmerkelijke stabiliteit van de Hebreeuwse tekstoverlevering. Online: Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library.

Cairo Geniza

vondst 1896 (fragmenten 6e–11e eeuw) · Cambridge, Oxford e.a.

Genizah (opslag voor versleten heilige geschriften) van de Ben Ezra-synagoge in Caïro. Bevat ~300.000 joodse manuscripten waaronder de oudste Hebreeuwse fragmenten van Jezus Sirach en verschillende OT-tekstgetuigen. Online: Cambridge Digital Library.

Griekse Bijbel (LXX + NT)

Codex Sinaiticus (א, 01)

4e eeuw (~330–360 AD) · British Library, Leipzig, Sint-Petersburg, St. Catharina-klooster

Een van de twee oudste volledige Griekse Bijbels. Bevat het complete NT en grote delen van de LXX (incl. apocriefen) plus Barnabas en de Herder van Hermas. Ontdekt door Tischendorf in 1844 op de Sinaï. Online digitaal hersamengesteld: codexsinaiticus.org.

Codex Vaticanus (B, 03)

4e eeuw (~325–350 AD) · Vaticaanse Bibliotheek, Rome

Mogelijk de oudste volledige Griekse Bijbel. Mist Hebr. 9:14–13:25, Pastoraalbrieven, Filemon en Openbaring. Door velen als de tekstkritisch hoogwaardigste majuskel beschouwd. Online: DigiVatLib (facsimile).

Codex Alexandrinus (A, 02)

5e eeuw (~400–440 AD) · British Library, Londen

Bevat vrijwel volledige LXX (incl. apocriefen + 3 & 4 Makk.) en NT (mist enkele bladzijden van Mt., Joh. en 2 Kor.). Plus 1 & 2 Clemens. Geschenk van patriarch Cyrillus Lucaris aan koning Karel I in 1627. Online: British Library.

Codex Bezae Cantabrigiensis (D, 05)

5e eeuw · Cambridge University Library

Tweetalig (Grieks + Latijn), bevat de evangeliën en Handelingen. Bekend om de Westerse tekst, met opvallende uitbreidingen in Handelingen (~10% langer dan Sinaiticus/Vaticanus). Door Theodorus Beza geschonken aan Cambridge in 1581. Online: Cambridge Digital Library.

Codex Ephraemi Rescriptus (C, 04)

5e eeuw · Bibliothèque nationale de France, Parijs

Palimpsest: de oorspronkelijke bijbelse tekst werd in de 12e eeuw afgeschraapt om er preken van Ephraem de Syriër overheen te schrijven. Bevat fragmenten van vrijwel het hele NT (alle boeken behalve 2 Tess. en 2 Joh.) en delen van de LXX. In 1834–1845 leesbaar gemaakt door Tischendorf. Wikipedia: Codex Ephraemi Rescriptus.

Codex Washingtonianus (W, 032)

eind 4e / begin 5e eeuw · Smithsonian Freer Gallery, Washington D.C.

Ook bekend als de 'Freer Gospels'. Bevat alle vier evangeliën in de Westerse volgorde (Mt., Joh., Lk., Mk.). Tekstkritisch bijzonder vanwege gemengd karakter — bijna elk evangelie vertegenwoordigt een andere tekstfamilie. Bevat het unieke 'Freer-logion' na Mk. 16:14. Wikipedia: Codex Washingtonianus.

Overige tekstgetuigen

Samaritaanse Pentateuch

tekstvorm ~2e eeuw v.Chr. · oudste mss. 12e–13e eeuw · Nablus en diverse

Eigen Hebreeuwse versie van Genesis t/m Deuteronomium, in Paleo-Hebreeuws schrift, overgeleverd door de Samaritaanse gemeenschap. Ongeveer 6.000 verschillen met de Masoretische Tekst, waarvan ~1.900 ook door de LXX worden gedeeld — een belangrijke tekstkritische getuige van een vroege (proto-samaritaanse) tekstfamilie. Wikipedia: Samaritan Pentateuch.

NT-papyri (vroegste getuigen)

P52 — Rylands fragment

~125 AD · John Rylands Library, Manchester

Het oudste bewaarde fragment van het Nieuwe Testament. Klein perkament-codex-fragment (8,9 × 6 cm) met aan recto Joh. 18:31–33 en aan verso Joh. 18:37–38. Wikipedia: Papyrus 52.

P66 — Bodmer II

~200 AD · Fondation Martin Bodmer, Cologny (Genève)

Bijna-volledig Johannes-evangelie (Joh. 1:1 – 14:26 + fragmenten tot 21:9). Bevat talrijke correcties — waardevol voor scribale studie. Wikipedia: Papyrus 66.

P75 — Bodmer XIV–XV

~175–225 AD · Biblioteca Apostolica Vaticana, Vaticaanstad

Bevat het grootste deel van Lukas (3:18–24:53) en Johannes (1:1–15:8). Tekstkritisch van fundamenteel belang: tekst bijna identiek aan Codex Vaticanus, wat aantoont dat de Alexandrijnse tekstvorm teruggaat tot vóór 200 AD. Wikipedia: Papyrus 75.

P46 — Chester Beatty II

~175–225 AD · Chester Beatty Library, Dublin + University of Michigan

Oudste bekende verzameling van de Paulinische brieven in codex-vorm. Bevat Romeinen, Hebreeën (!), 1–2 Korintiërs, Efeziërs, Galaten, Filippenzen, Kolossenzen, 1 Tess. — bewijst een vroege Alexandrijnse tekstvorm van Paulus. Wikipedia: Papyrus 46.

6. Verder lezen

INTF — New Testament Virtual Manuscript Room (Münster) — alle ~5.800 NT-handschriften, met afbeeldingen en transcripties.
CSNTM — Center for the Study of New Testament Manuscripts (Dallas) — hoogwaardige digitale foto's van NT-handschriften.
Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library — alle Qumran-rollen.
Codex Sinaiticus Project — virtueel hersamengestelde codex.
Manuscript Bible — toegankelijk overzicht van bijbelhandschriften.
Deutsche Bibelgesellschaft — uitgevers van BHS, BHQ, NA28, ECM.
Categorieën van NT-handschriften (Aland) — Wikipedia-overzicht.
Bruce M. Metzger & Bart D. Ehrman, The Text of the New Testament (Oxford, 4e ed. 2005).
Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible (Fortress, 3e ed. 2012).

Voor de praktische gevolgen voor deze vertaling: zie Uitgangspunten — brontekstkeuze.