Maten, gewichten en munten

Wat is een el, een efa of een sikkel — en hoeveel is dat vandaag?

De Bijbel meet in ellen, efa's en sikkels. Die eenheden zeggen een moderne lezer weinig, en daarom staat hieronder per eenheid wat hij ongeveer waard is. Let op dat woordje ongeveer: bijna geen enkele Bijbelse maat is precies bekend. De waarden komen uit opgegraven gewichten en uit maten die de Bijbel zelf noemt, en waar geleerden het oneens zijn staat dat er nadrukkelijk bij.

Lengte

Eenheid	Modern	Toelichting	Voorbeeld
el	± 44,5 cm	De afstand van elleboog tot vingertop. Verreweg de meest gebruikte maat. Schattingen lopen van 42,8 tot 52,5 cm; de tunnel van Siloam (1200 el ≈ 533 m) wijst op ongeveer 44,4 cm.	Genesis 6:15 280×
span	± 22–26 cm	Een halve el: de gespreide hand van duim tot pink.	Exodus 28:16 8×
handbreed	± 7,4–8,7 cm	Een zesde el: de breedte van vier vingers.	Ezechiël 40:5 4×
vinger	± 1,9 cm	Een kwart handbreed; de kleinste maat.	Jeremia 52:21 1×
riet	± 2,7–3,1 m	Zes ellen; de meetstok van de landmeter.	Ezechiël 40:5 29×
vadem	± 1,80 m	De spanwijdte van beide armen; gebruikt om diepte te peilen.	Handelingen 27:28 2×
schrede	± 0,75–0,90 m	Eén stap.	1 Samuel 20:3 2×
stadie	± 185 m	Griekse maat. Omstreden: de Attisch-Romeinse stadie is 184,8 m, de Olympische 192 m, de Ptolemeïsche ongeveer 157 m.	Lukas 24:13 11×
mijl	1478 m	De Romeinse mijl: duizend dubbele passen. Vrijwel onbetwist.	Mattheüs 5:41 2×
sabbatsreis	± 890 m	Tweeduizend el; de afstand die men op sabbat mocht afleggen. Een rabbijnse regel, niet in de Bijbel zelf omschreven.	Handelingen 1:12 1×
dagreis	± 30–40 km	Geen consensus. Een karavaan haalde 25–30 km, een legermars tot 40 km.	Numeri 10:33 13×

Let op — Ezechiël meet anders. In Ezechiël 40 tot 48 wordt een lángere el gebruikt, en de tekst zegt dat zelf: “een el en een handbreed” (Ezechiël 40:5 en 43:13). Dat is zeven handbreedten in plaats van zes, ongeveer 52 cm — een verschil van 17%. Alle maten van de tempelvisioenen schalen mee. Ook 2 Kronieken 3:3 noemt een afwijkende standaard, “naar de eerste mate”, waarvan niemand zeker weet of die langer of korter was.

Een el, gemeten van elleboog tot vingertop — ElDe maat van de onderarm.

Een span, de afstand tussen duim en pink — **Span**De gespreide hand.

Een handbreed als lengtemaat — **Handbreed**De breedte van vier vingers.

Een vinger als kleine lengtemaat — **Vinger**De kleinste lengtemaat.

Een riet als lange meetstok — **Riet**De meetstok van de landmeter.

Een vadem als spanwijdte van beide armen — **Vadem**De spanwijdte van beide armen.

Een schrede als stap — **Schrede**Eén stap.

Een stadie als Griekse afstandsmaat — **Stadie**De Griekse afstandsmaat.

Een Romeinse mijl als afstandsmaat — **Mijl**Duizend dubbele passen.

Een sabbatsreis als toegestane reisafstand — **Sabbatsreis**De traditionele reisafstand op sabbat.

Een dagreis van een karavaan — **Dagreis**De afstand van een reisdag.

Inhoud

De efa (droog) en de bath (nat) zijn even groot; de Bijbel zegt dat zelf in Ezechiël 45:11. Alle onderstaande maten hangen daaraan vast, dus één onzekerheid werkt door in de hele tabel.

Eenheid	Modern	Toelichting	Voorbeeld
homer / kor	± 220 L	De grootste maat: tien efa. Een ezelslast.	Ezechiël 45:14 21×
efa	± 22 L	De standaardmaat voor graan.	Ruth 2:17 38×
bath	± 22 L	Dezelfde inhoud als de efa, maar voor vloeistoffen.	1 Koningen 7:26 15×
maat (sea)	± 7,3 L	Een derde efa.	Genesis 18:6 18×
hin	± 3,7 L	Een zesde bath; maat voor olie en wijn bij de offers.	Exodus 29:40 22×
gomer	± 2,2 L	Een tiende efa — de dagelijkse portie manna.	Exodus 16:16 6×
kab	± 1,2 L	Komt één keer voor, tijdens de hongersnood in Samaria.	2 Koningen 6:25 1×
log	± 0,3 L	De kleinste inhoudsmaat; alleen bij het reinigingsoffer.	Leviticus 14:10 5×
metreet	± 39 L	Griekse maat. De watervaten op de bruiloft te Kana hielden er twee of drie: 75 tot 115 liter per vat.	Johannes 2:6 3×
korenmaat	± 8,8 L	De Romeinse modius. In de evangeliën vooral als vóórwerp: de korenmaat waaronder je geen lamp zet.	Mattheüs 5:15 3×
maatje	± 1,1 L	Een dagrantsoen graan voor één persoon.	Openbaring 6:6 2×

Let op — gomer en homer schelen honderd keer. De twee woorden lijken sprekend op elkaar, maar een gomer is ongeveer 2,2 liter en een homer ongeveer 220 liter. Wie ze verwart, leest een dagrantsoen als een ezelslast. Daarnaast komt Gomer ook voor als persoonsnaam (Hosea 1:3, Genesis 10:2).

Hoe groot was de efa nu eigenlijk? Hier lopen de meningen uiteen. Opgegraven kruiken met het opschrift bt wijzen op ongeveer 22 liter, en dat is sinds de jaren zestig de gangbare aanname — ook op deze site. Oudere handboeken volgen Josephus en komen op 39 tot 45 liter, bijna het dubbele. Alle maten in de tabel hierboven schuiven mee met die keuze.

Een homer of kor als grote graanmaat — **Homer / kor**De grote maat van tien efa.

Een efa als maat voor graan — **Efa**De standaardmaat voor graan.

Een bath als maat voor vloeistof — **Bath**De grote maat voor vloeistof.

Een sea als maat voor graan — **Sea**Een derde efa.

Een hin voor olie of wijn — **Hin**De offermaat voor olie en wijn.

Een gomer als dagelijkse portie manna — **Gomer**De dagelijkse portie manna.

Een kab als kleine inhoudsmaat — **Kab**Een kleine kommaat.

Een log als kleine inhoudsmaat — **Log**De kleinste inhoudsmaat.

Een metreet als groot stenen watervat — **Metreet**De maat van de watervaten te Kana.

Een korenmaat met een lamp erboven — **Korenmaat**De maat waaronder geen lamp hoort.

Een maatje als dagrantsoen graan — **Maatje**Een dagrantsoen graan.

Gewicht

Eenheid	Modern	Toelichting	Voorbeeld
talent	± 34 kg	Drieduizend sikkel. In het Nieuwe Testament gaat het om het lichtere Griekse talent van ongeveer 26 kg — en daar meestal om een geldbedrag, niet om gewicht.	1 Koningen 9:14 92×
pond	± 327–570 g	Drie verschillende eenheden onder één woord; zie de waarschuwing hieronder.	Johannes 12:3 19×
sikkel	± 11,4 g	De basiseenheid, afgeleid uit opgegraven Judese gewichten (11,0–11,7 g). Oudere literatuur noemt 14,5 of 16,4 g; die waarden zijn verlaten.	Genesis 23:16 132×
beka	± 5,7 g	Een halve sikkel. Gevonden beka-gewichten wegen 5,6 tot 6,0 g.	Exodus 38:26 1×
gera	± 0,57 g	Een twintigste sikkel; de kleinste gewichtseenheid.	Exodus 30:13 5×

Let op — drie soorten sikkel, drie soorten pond. De Bijbel kent naast de gewone sikkel ook de sikkel van het heiligdom (vijfentwintig keer genoemd, onder meer in Exodus 30:13 en Leviticus 27:25) en in 2 Samuel 14:26 een apart koningsgewicht waarvan de waarde onbekend is. Genesis 23:16 noemt bovendien een handelsstandaard, “onder de koopman gangbaar”. Bij pond is het net zo: in het Oude Testament een maneh van ongeveer 570 g, in de gelijkenis van Lukas 19 de Griekse mna, en bij Johannes de Romeinse litra van ongeveer 327 g.

Een talent als zwaar gewicht — **Talent**De zwaarste gewichtsmaat.

Een pond als gewicht — **Pond**Een gewicht met meerdere waarden.

Een sikkel op een balans — **Sikkel**De basiseenheid van gewicht.

Een beka als halve sikkel — **Beka**Een halve sikkel.

Een gera als klein gewicht — **Gera**Een twintigste sikkel.

Geld

Geldbedragen zijn bewust niet omgerekend naar euro's. De zilverwaarde van een munt zegt namelijk weinig over wat je ervoor kon kopen; een dagloon is een veel bruikbaarder maatstaf.

Munt	Waarde	Toelichting	Voorbeeld
penning	één dagloon	De Romeinse denarius, ongeveer 3,9 g zilver. Mattheüs 20:2 zegt zelf dat het het dagloon van een landarbeider was.	Mattheüs 20:2 30×
zilverling	± 1 sikkel	Een niet nader genoemd gewicht zilver. De dertig zilverlingen lopen als een draad van Exodus 21:32 via Zacharia 11:12 naar Mattheüs 26:15.	Genesis 37:28 22×
drachme	± 1 dagloon	Griekse zilvermunt van ongeveer 4,3 g. In Ezra en Nehemia staat hetzelfde woord echter voor de Perzische dariek, een góúdmunt — ongeveer twintig keer zoveel waard.	Lukas 15:8 13×
stater	4 penningen	De munt uit de bek van de vis, genoeg voor de tempelbelasting van twee man.	Mattheüs 17:27 1×
oort	1/64 penning	Het muntje van de arme weduwe; de kleinste munt in omloop.	Markus 12:42 1×

Let op — “penning” dekt vier verschillende munten. De Statenvertaling gebruikt dat ene woord voor de denarius, de drachme, de lepton en de kodrantes. Die verhouden zich tot elkaar als 1 tot 128. Waar het bedrag ertoe doet, is dat in de kanttekeningen terug te vinden.

Een Romeinse penning — **Penning**Ongeveer een dagloon.

Zilverlingen als gewogen zilver — **Zilverling**Gewogen zilver als betaalmiddel.

Een Griekse drachme — **Drachme**De Griekse zilvermunt.

Een stater als munt voor de tempelbelasting — **Stater**De munt uit de bek van de vis.

Een oort als kleine munt — **Oort**De kleinste munt in omloop.

Tijd

Eenheid	Modern	Toelichting	Voorbeeld
uur	45–75 min	Geteld vanaf zonsopgang: het derde uur is ongeveer negen uur 's ochtends, het zesde uur is middag, het negende uur drie uur 's middags. Het waren seizoensuren — een twaalfde van de daglengte — dus 's zomers langer dan 's winters.	Mattheüs 20:3 114×
nachtwake	3 of 4 uur	Het Oude Testament verdeelt de nacht in drie waken, het Nieuwe Testament volgt de Romeinse indeling in vier.	Richteren 7:19 13×

Een uur gerekend vanaf zonsopgang — **Uur**Een twaalfde van de daglengte.

Een nachtwake in de Bijbelse tijd — **Nachtwake**Een deel van de nacht.

Rekende Johannes anders? Er is een oud meningsverschil of het evangelie naar Johannes de uren telt vanaf zonsopgang, zoals de andere evangeliën, of vanaf middernacht volgens Romeinse burgertijd. Het scheelt zes uur, en het raakt onder meer Johannes 19:14 en daarmee de tijdrekening rond de kruisiging.

De uren, de nachtwaken en uitdrukkingen als tussen twee avonden staan uitgebreider — met de omrekening per uur en de bijbehorende onzekerheid — op tijdsaanduidingen. Daar hoort ook een aparte leesoptie bij.

Waar komen deze getallen vandaan?

Niet uit één woordenboek. Elke waarde hieronder rust op iets dat te controleren is: een opgegraven gewicht met het bedrag erop gekrast, een kruik met een maataanduiding, een opgemeten bouwwerk, of een verhouding die de Bijbel zelf noemt. Daarom staat er bij elke groep welke vondst of tekst de doorslag geeft.

Waarde	Waarop gebaseerd
el ≈ 44,5 cm	De tunnel van Siloam in Jeruzalem. De inscriptie bij de uitgang meldt een lengte van 1200 el; de tunnel meet ongeveer 533 meter. Dat geeft 44,4 cm per el. Een van de weinige plaatsen waar een Bijbelse maat rechtstreeks aan een bestaand bouwwerk te toetsen is.
lange el ≈ 52 cm	De Bijbeltekst zelf: Ezechiël 40:5 en 43:13 omschrijven de gebruikte el als “een el en een handbreed”, dus zeven handbreedten in plaats van zes.
sikkel ≈ 11,4 g	Geïnscribeerde Judese gewichten — koepelvormige steentjes met het aantal erop gekrast, gevonden in Jeruzalem en Lachis. Ze wegen 11,0 tot 11,7 gram. Oudere handboeken noemen 14,5 of 16,4 g op grond van Babylonische standaarden; die waarden zijn verlaten.
beka ≈ 5,7 g	Gevonden gewichten met het opschrift beka wegen 5,6 tot 6,0 gram — precies de helft van een sikkel, zoals Exodus 38:26 zegt.
efa / bath ≈ 22 L	Kruikscherven met het opschrift bt (bath), opgegraven in Lachis, Tell Beit Mirsim en Tell en-Nasbeh. Sinds de jaren zestig de gangbare aanname. Josephus komt op 39 tot 45 liter; zie de opmerking hierboven.
de overige inhoudsmaten	Verhoudingen uit de Bijbel zelf. Ezechiël 45:11 stelt efa en bath gelijk; Exodus 16:36 noemt de gomer een tiende efa; Ezechiël 45:14 de kor tien bath. Alles hangt dus aan die ene waarde.
mijl = 1478 m	De Romeinse mijl, duizend dubbele passen. Vastgelegd met mijlpalen langs de Romeinse wegen en daardoor nauwkeurig bekend.
stadie ≈ 185 m	De Attisch-Romeinse stadie van 184,8 m, afgeleid uit opgemeten stadions. Andere stelsels wijken af: de Olympische stadie is 192 m, de Ptolemeïsche ongeveer 157 m.
munten	Zilvergewicht van bewaarde munten; de koopkracht komt uit Mattheüs 20:2, dat een penning het dagloon van een landarbeider noemt.zilvergewicht van bewaarde munten: de denarius weegt ongeveer 3,9 gram, de drachme 4,3. De koopkracht komt niet daaruit maar uit de Bijbel zelf — Mattheüs 20:2 noemt een penning het dagloon van een landarbeider.

Geen enkele opgave is exact; het gaat om ordes van grootte. Waar bronnen elkaar tegenspreken staat de gangbare waarde met de spreiding erbij, en waar geleerden verdeeld zijn is dat apart vermeld. De genoemde aantallen zijn de werkelijke voorkomens in de tekst van de Open Vertaling, geteld in de brondata. Zie ook verantwoording & bronnen.